آیا سازمان همکاری شانگهای همان ناتوی شرق است؟ گفتگو با دکتر محمود شوری

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

سازمان همکاری شانگهای از سال ۱۳۷۵ به عنوان شانگهای پنج شکل گرفته بود و در سال ۹۰ بعد از پیوستن ازبکستان رسما تشکیل شد. روسیه، چین، ازبکستان، قرقیزستان، قزاقستان و تاجیکستان از اعضای رسمی آن هستند و ایران، هند، پاکستان و مغولستان از اعضای به عنوان عضو ناظر و افغانستان و ترکیه نیز شریک گفت و گوها هستند. در این بین با توجه به برگزرای سیزدهمین اجلاس سران شانگهای طی روزهای ۱۲ و ۱۳ سپتامبر ۲۰۱۳، با حضور رهبران اعضای اصلی و ناظر برای بررسی بیشتر دستاوردهای این اجلاس و بررسی نقش کنونی شانگهای در جهان گفتگویی با دکتر محمود شوری کارشناس مسائل اوراسیا انجام داده ایم:

واژگان کلیدی: شانگهای و آسیای مرکزی، راهبرد های سازمان شانگهای، جایگاه شانگهای در جهان ، نفوذ شانگهای در آسیای مرکزی، ناتوی شرق، شانگهای و یکجانبه‌گرایی‌های ایالات متحده

مرکز مطالعات بین المللی صلح: ابعاد اهمیت سازمان شانگهای در مناسبات قدرت و بعد سیاسی و اقتصادی کنونی جهان چیست؟

سازمان همکاری شانگهای به عنوان سازمانی که در دوره بعد از جنگ سرد شکل گرفته و با توجه به اینکه دو کشور مهم و بسیار تاثیرگذار عضو شورای امنیت یعنی چین و روسیه در آن عضو هستند و موضع گیری هایی که این دو کشور در سطح بین المللی دارند و نسبت به غرب و امریکا تفاوت هایی دارد سازمانی با اهمیت دیده می شود. از نظر من سازمان شانگهای در یک منطقه کاملا  حساس و ژئوپلتیک نقش آفرینی میکند و جدا از ابعاد اقتصادی همکاری های برای اعضا دارد شاید آنچه به این سازمان اهمیت بیشتری می دهد تبادل نظر و جمع شدن کشورهایی است که نگاه متفاوتی نسبت به جریان های سطح بین المللی است. البته نمیتوان همکاری های منطقه ای این سازمان در این سالها را نادیده گرفت. شانگهای توانسته است نقش آفرینی زیادی داشته باشد و هم اختلافات بین کشورهای منطقه را کاهش داده و هم فرصتی برای بحث و تبادل نظر در بین کشورهای و عضو عضو قرار داده است. البته در پاسخ به اینکه این سازمان به اهداف خود رسیده است یا نه باید گفت هنوز فاصله زیادی برای رسیدن به اهداف وجود دارد و این انتظار وجود دارد که شانگهای با توجه به ترکیب اعضا در مسائل منطقه ای نقش آفرینی کند.

مرکز مطالعات بین المللی صلح: آیا در شرایط جدید شانگهای می تواند نوید بخش جبهه‌ای مخالف در مقابل یکجانبه‌گرایی‌های ایالات متحده نیز به شمار‌ آید؟

 رهبران کشورهای عضو سازمان تاکنون از اینکه خود را جبهه ای در مقابل جبهه غربی تعریف کنند شدیدا دوری کرده اند. همچنین برخی از تعابیری که در مورد سازمان همکاری شانگهای صورت می گیرد و آنرا ناتوی شرق تشبیه می کند امری نیست که از سوی رهبران کشورهای عضو شانگهای مورد تایید باشد و خود آنان به دنبال چنین اهدافی باشند. هر چند در سازمان همکاری شانگهای دو کشور نقش اصلی را در آن سازمان دارند و دو کشور هم جهت گیریهایی همسو را در بعد بین المللی دنبال میکنند و این جهت گیری ها عمدتا در مقابل جهت گیری های غربی به رهبری امریکا قرار دارد، اما سایر اعضای سازمان یعنی کشورهای آسیای مرکزی کشورهایی هستند که الزاما نمی خواهند خود را در تقابل با قدرت های بزرگ قرار دهند و همیشه تلاش کرده اند تا به نحوی روابط خود را با قدرت های مختلف متعادل کنند. به همین دلیل است سازمان همکاری شانگهای در اجلاس های خود در مورد مسائل مختلف بین المللی مواضعی را اعلام کرده است و برخی مواقع متفاوت از آنچه غرب در نظر دارد است، اما این موضع گیری ها آنقدر تند نبوده است که شانگهای را در جبهه مقابل کشورهای غربی قرار دهد. لذا شانگهای بیشتر از جهت  گسترش همکاری های منطقه ای و خلا همکاری های سیاسی، امنیتی و  اقتصادی و پرکردن خلا پسا شوروی اهمیت دارد.

مرکز مطالعات بین المللی صلح: در شرایط کنونی آیا عضویت کامل و گسترش همکاری‌های ایران با شانگهای و روسیه در چارچوب سازمان همکاری شانگهای مد نظر دو قطب اصلی شانگهای یعنی روسیه و چین است؟

سازمان شانگهای در ابتدا برای خود اصولی را تعریف کرده است و علاقمند است در چارچوب این اصول اهداف خود را پیگیری کند. یکی از این اهداف آن است که شانگهای تلاش نمی کند که در مسائل بین المللی خود را به یک طرف از دعوا بدل کند. از سوی دیگر هم یکی از اهداف سازمان همکاری شانگهای حل و فصل اختلافات منطقه ای است. این دو جنبه باعث شده است تا کشورهایی همچون ایران، هند و پاکستان همچنان به عنوان عضو ناظر باقی مانند و تاکنون عملا فرصتی برای عضویت کامل آنها  فراهم نشده باشد. با توجه به اینکه ایران در مورد موضوع هسته ای مشکلاتی را با  کشورهای غربی دارد، اختلاف نظرها بین ایران و غرب جدی است، پرونده ایران در شورای امنیت سازمان ملل متحد قرار دارد و کشورهایی چون چین و روسیه هم به برخی از قطعنامه ای شورای امنیت بر ضد ایران رای مثبت داده اند شاید یکی از مهمترین نگرانی های اعضای شانگهای از پذیرش عضویت کامل ایران آن باشد که مسئله ایران با عضویت کامل آن به مسئله سازمان شانگهای بدل گردد و شانگهای مجبور گردد که در این مناقشه بین المللی یک طرف دعوا باشد. این در حالی است که اعضای شانگهای علاقه ای به این موضع ندارند. به عبارت دیگر شانگهای هر چند از حق غنی سازی ایران دفاع کرده ولی نمی خواهد خود را درگیر پرونده هسته ای ایران کند. در این حال با آمدن دکتر روحانی اراده ای به حل و فصل موضوع در دو سو پیدا شده است. اگر این مساله به توافق نزدیک گردد این احتمال وجود دارد که موضوع عضویت ایران در شانگهای دوباره و به گونه جدی مطرح گردد و با برطرف شدن موضع هسته ای این کشورها هم با عضویت کامل ایران موافقت کنند.

مرکز مطالعات بین المللی صلح: سازمان همکاری‌ شانگهای با تاکید بر لزوم توقف هر چه سریعتر خشونت در سوریه آغاز مذاکرات ملی بر پایه اصول توافقنامه ژنو یک را خواستار شد. نگاه این سازمان به بحران سوربه و تاثیر این نگاه در آینده سوریه چیست؟      

سازمان شانگهای همچنان که در مواضع دو کشور اصلی این سازمان یعنی چین و روسیه بارها تکرار شده است بیشتر به دنبال حل و فصل موضع سوریه است و اعتقاد آنها بر این است که مساله سوریه در چارچوب های دیپلماتیک حل گردد و اگر قرار است  مداخله ای در سوریه صورت گیرد با رای شورای امنیت باشد. مواضع سازمان همکاری شانگهای بیشتر از موضع سوریه متاثر از مواضع چین و روسیه به عنوان دو عضو اصلی  شورای امنیت است.

مرکز مطالعات بین المللی صلح: مسئولیت ریاست شورای کاری کشورهای عضو سازمان همکاریهای شانگهای بر عهده تاجیگستان گذاشته شد. با توجه به رابطه خوب ایران با تاجیکستان این امر چه فرصت هایی را در اختیار ایران قرار میدهد؟

جمهوری اسلامی ایران بعد از فروپاشی شوی با بیشتر کشورهای منطقه روابط خوبی را برقرار کرده است. در این حال هر چند در سالهای اخیر این روابط تا حدی فروکش کرده و کم رنگ شده، اما با توجه به سیاست های دولت جدید که به دنبال گسترش همکاری های منطقه ای است (همچنان که در دیدار دکتر روحانی و آقای رحمان مطرح شد) روابط دو جانبه تقویت خواهد شد و ایران و کشورهای منطقه بویژه تاجیکستان و منطقه آسیای مرکزی گسترش پیدا خواهد کرد. البته به نظر می رسد که در چارچوب شانگهای دولت جدید باید همت مضاعفی را برای همکاری با اعضای شانگهای انجام دهد و از فرصت های موجود برای همکاری اقتصادی و شکست سد تحریم ها بهره گیرد. در واقع کشورهای آسیای مرکزی و عضو شانگهای از فضاهای مانور ما در حوزه سیاسی و اقتصادی هستند که می توان با  دیپلماسی مناسب و کارآمد از آن بهره گیریم.

گفتگو از فرزاد رمضانی بونش