ترکیه و سند چشم انداز ۲۰۲۳

دکتر رضا دهقانی

استاد دانشگاه و کارشناس ترکیه 

برنامه های توسعه ای ترکیه و برنامه چشم انداز ۲۰۲۳

برنامه ریزی در مقیاس گسترده و فراگیر نخستین بار پس از انقلاب سوسیالیستی در سال ۱۹۱۷ در شوروی آغاز شد و شکل نهایی آن تا سال ۱۹۲۸ به طول انجامید، تجربه شوروی و پاره ای توفیقات که به دست آورده بود از سوی کشورهای در حال توسعه الگو برداری شد.

برنامه ۵ ساله ترکیه در سال ۱۹۳۴ آغاز شد که چیزی جز فهرستی از پروژه های مورد نظر نبود اما به هرحال در زمینه زیر ساخت ها ، معدن و صنعت راهنمای مناسبی بود؛ در دهه ۱۹۵۰ حزب دموکرات که قدرت را به دست گرفت نظام برنامه ریزی متمرکز را کنار نهاد اما پس از کودتای ۱۹۶۰ و تدوین قانون اساسی ۱۹۶۱ بار دیگر نظام برنامه ریزی اقتصادی ـ اجتماعی جزو وظایف دولت گردید و در همین سال «سازمان دولتی برنامه ریزی» تأسیس شد که وظیفه آن تهیه برنامه های دراز مدت و میان مدت و نظارت بر اجرای آنها بود این سازمان وابسته به نخست وزیری بود اهداف برنامه های سازمان برنامه ریزی برای بخش عمومی الزامی و برای بخش خصوصی ارشادی بود.^[i]

از سال ۱۹۶۱ تا سال ۲۰۰۷ سازمان برنامه ریزی ترکیه اقدام به تهیه نه برنامه پنج ساله کرد. در برنامه هشتم (۲۰۰۱ـ۲۰۰۵) علاوه بر برنامه میان مدت ، برنامه ای استراتژیک حاوی چشم انداز بیست ساله برای افق ۲۰۲۳ که مصادف با یکصدمین سال تأسیس جمهوری ترکیه است را ارایه داد که برنامه نهم (۲۰۲۳ـ ۲۰۰۷) را پوشش می داد، برنامه نهم در واقع مبین سازو کار مقدمات چشم انداز ۲۰۲۳ بود در این برنامه مسأله عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا نیز به عنوان یک موضوع اصلی مورد تأکید قرار گرفت^[ii].

افق ترکیه در چشم انداز ۲۰۲۳

ترکیه در سال ۲۰۲۳ چنین کشوری خواهد بود:«یکی از ده اقتصاد برتر جهان، دارای تولید ناخالص داخلی حدود ۲ هزار میلیارد دلاری، دارای جمعیت ۸۲ میلیونی، دارای صادرات ۵۰۰ میلیارد دلاری، دارای نرخ تورم و نرخ بهره ی تک رقمی»^[iii]

وظایف استراتژیک ترکیه در سال ۲۰۲۳:

«رسیدن به بالاترین سطح دموکراسی عقیدتی و ارزشی ، اقتصاد رقابتی و دانش محور، سیاست خارجی پیشرو و نوآور، تجدید حیات فرهنگی متناسب با تاریخ قدیمی خود، ایفای نقش اتصال میان شرق و غرب و یکپارچگی بیشتر با سیستم جهانی»^[iv]

اهداف و استراتژی های چشم انداز۲۰۲۳

برنامه چشم انداز ترکیه موسوم به برنامه چشم انداز استراتژیک ترکیه ۲۰۲۳ شامل ۶ هدف آرمانی است که هریک از اهداف آرمانی، خود دربردارنده چندین هدف استراتژیک است. اهداف آرمانی چشم انداز ۲۰۲۳ عبارتند از:

هدف آرمانی۱: نوسازی دولت و حکمرانی خوب و صلح داخلی

هدف آرمانی۲: افزایش توان رقابتی بین المللی و ایجاد فرصت های شغلی

هدف آرمانی۳: سرمایه گذاری در توسعه ظرفیت انسانی

هدف آرمانی ۴: توسعه اجتماعی عادلانه

هدف آرمانی۵: ارایه خدمات با کیفیت بالای عمومی

هدف آرمانی۶: تنظیم روابط خارجی ـ امنیتی^[v]

از آنجایی که تحلیل و بررسی هریک از اهداف آرمانی خود بحثی مبسوط و مکمل طلب می کند که مجال پرداختن به تمامی آنها در جستار حاضر نیست لذا به سبب اهمیت نقش منطقه ای و جهانی ترکیه در آتیه و ضرورت توجه سیاستگذاران و برنامه ریزان کشور به این موضوع در اینجا تنها به هدف آرمانی ششم تحت عنوان تنظیم روابط خارجی ـ امنیتی می پردازیم و گفتگو درخصوص دیگر اهداف را به جستاری دیگر موکول         می کنیم.

مجموعه ای از اتفاقات در سیستم جهانی، نظیر توسعه های جمعیتی ، نزاع قومی، دیپلماسی نفت و آب، ازدیاد سلا ح های کشتار جمعی و تروریسم ،لاجرم به میزان زیادی محیط سیاسی، امنیتی و خارجی ترکیه را تغییر داده و کشور ترکیه را متأثر ساخته است. این تغییرات نتیجتا آنکارا را مجبور به تحمل مسئولیت های بیشتری به عنوان یک قدرت سیاسی، اقتصادی و نظامی منطقه ای در اورآسیا، بالکان و خاورمیانه خواهد کرد.            

سه جنگ ایالات متحده با القاعده، افغانستان و عرا ق ، اهمیت استراتژیک دریاچه خزر، خاورمیانه و ترکیه را بالا برده است. در حال حاضر فشارهای مضاعفی از طرف آمریکا در منطقه وجود دارد که احتمال می رود در دهه های آتی نیز ادامه داشته باشد. با وجود مشکلاتی که در رابطه دو جانبه آمریکا، ترکیه در طول جنگ عراق وجود داشت، احتمالاً حداکثرسازی منافع ملی ترکیه از طریق تبدیل شدن به عنو ان نماینده و حامی قدرتمند منطقه ای برای همسایگان خود، برگهای برنده ترکیه در آینده خواهند بود همین طور که اقتصاد ترکیه در عرصه بین المللی رقابتی تر می شود، و تر ک ها مشکلات داخلی اشان را حل و فصل می کنند، به شدت در نیروی انسانی سرمایه گذاری می کنند که در برابر جمعیت دنیای صنعتی مسن تر یک مزیت محسوب می شود.

آنچه در این فضای جدید و پررقابت برای ترکیه جهت تبدیل شدن به یکی از بزرگترین و قدرتمندترین اقتصادها و مدرن ترین ارتشهای جهان الزامی است از قرار زیر است:

ـ الزامات عضویت در اتحادیه اروپا و تنظیم روابط خارجی و امنیتی ساخت کمربند صلح و پایداری در منطقه و همسایگی کشور ترکیه

ـ مورد تأکید قراردادن همکاری های سازنده و گفتمان ها ی فرهنگی به جای وطن پرستی افراطی و گرایشهای چالشی در سیاستهای خارجی و امنیتی کشور ترکیه

ـ توسعه همفکری جدی برای بازسازی اعتماد همسایگان در مرزها و انجام یک میزان سازی که پس از دوره جنگ سرد و سقوط ناگهانی عراق در روابط با قدرتهای منطقه ای و جهانی موجود ، دیکته شده است، مواردی که هنوز بطور کامل در برنامه فعلی ترکیه انعکاس نیافته است.

ـ صرف انرژی بیشتر روی تقدم ایجاد وابستگی های متقابل بر پایه ها ی برابر در اقتصاد، امنیت، فرهنگ، حقوق انسانی و روابط مردم با مردم

ـ طراحی مجدد امور خارجه، روابط اقتصادی خارجی، سازمانهای دفاعی و منابع انسانی با توجه به احتیاجات و تغییرات جدید

ـ تقویت فرهنگی جهانی به عنوان یک کشور در حال تجارت و در حال سرمایه گذاری^[vi]

ـ به دور از این مسائل انتخاب صدمین سالگرد تأسیس جمهوری بعنوان هدف برای جلب توجه مردم به یک هدف مشترک انگیزشی ضروری است.

جایگاه جهانی ترکیه در سال ۲۰۲۳ و ترکیه چند وجهی

ـ تعریف ترکیه چند وجهی

ترکیه در بین دو محور تجدید ساختار جهانی یعنی جنوب شرقی و شمال غرب همچون تکیه گاهی است که با امریکا و اتحادیه اروپا که کشورهای اصلی در این دو محور هستند روابط و شراکت سیاسی، امنیتی، اقتصادی، تجاری و اجتماعی دارد؛ از این روابط برای ایجاد رفاه و ثبات برای خود و منطقه استفاده میکند؛ به این منظور خط مشی های سیاسی، اقتصادی و تجاری مناسبی اجرا می کند؛ همکاریها و شراکتهای دوجانبه و چندجانبه منطقه ای ایجاد می کند و با سیاستهای فعالانه در سازمانهای بین المللی از این روابط و شراکتها حمایت      می کند.

ـ دلایل وجود ترکیه چندوجهی

ترکیه یکی از کشورهایی است که در تجدید ساختار جهانی عامل توازن به حساب می آیند این کشور در جایگاه جهانی خود به عنوان تکیه گاه بین دو محور اصلی شمرده می شود. اگر ترکیه با تمام عوامل اقتصادی، امنیتی و سیاسی برای خود جایگاه کاملی در یکی از این محورها ایجاد کند و روابط خود با محور دیگر را به حداقل برساند، ایجاد توازن جهانی مشکل تر شده و ترکیه احتمالاً از هر دو محور عقب کشیده شده و به صحنه چالشها تبدیل می شود. این امر در منطقه نیز عدم ثبات ایجاد خواهد کرد از دیدگاه ترکیه کشورهای نزدیک منطقه اهمیت زیادی دارند. ترکیه باید با حفظ اولویت های خود، با کشورهای منطقه شراکت و روابط برقرار سازد. در حالی که همزمان از نظر سیاسی، امنیتی، تجاری و اقتصادی به سیاستها و استراتژیهای دو محور نیز توجه دارد همکاری صرف با دو محور بدون توجه به اولویت ها و روابط و شراکت منطقه ای تعادل روابط ترکیه با کشورهای منطقه را برهم می زند. این امر اجرای سیاستهای منطقهای دو محور را محدود ساخته و خود به بی ثباتی منجر می شود.^[vii]

جایگاه سیاسی ـ جهانی ترکیه چندوجهی با چهار عامل اصلی ساخته می شود:

ـ ایجاد همگرایی با اتحادیه اروپا: به معنای رابطه متحدالشکل بین اتحادیه گمرکها و عضویت کامل در اتحادیه اروپاست. معیارهای اتحادیه اروپا با توجه به هنجارهای کنونی همواره راهنمای ترکیه بوده است هدف سیاسی از همگرایی ترکیه با اتحادیه اروپا، عضویت کامل است. با وجود این حتی اگر عضویت کامل حاصل نشود، سایر اَشکال همگرایی ایجاد شده با اتحادیه اروپا باعث محدود ساختن پیش بینی های کلی جایگاه جهانی ترکیه نشده و یا مانع آنها نمی شود.

ـ همکاری استراتژیک منطقه ای با ایالات متحده: ترکیه نباید یک شریک کامل سیاسی یا به عبارت دیگر، استراتژیک، محور جنوب شرقی که توسط امریکا ایجاد می شود، باشد. رابطه سیاسی ترکیه با امریکا باید بر مبنای همکاریهای استراتژیک در حیطه اجتماعی، انرژی، تجارت، امنیت و منطقه ای باشد.

ـ دیپلماسی ارزشها با منطقه: ترکیه باید بر اساس دیپلماسی ارزشها با کشورهای منطقه ارتباط داشته باشد. به خاطر تفاوتهای مذهبی ترکیه نمی تواند الگوی سیاسی کاملی برای کشورهای منطقه باشد اما می تواند در مورد ارزشهای معاصر همانند دموکراسی و حقوق بشر، نهادهای دموکراتیک، هنجارهای قانونی بین المللی، تساوی زن و مرد، حقوق زنان و غیره نمونه باشد. ترکیه می تواند این ارزش ها را از طریق دیپلماسی ارزشها به کشورهای منطقه انتقال دهد.

ـ سازندگی سیاسی منطقه ای و جهانی با سازمانهای بین المللی: ترکیه باید در مسائل منطقه ای و جهانی در سازمانهای بین المللی که عضو آنها است سیاستگذاری و مداخله کند. ترکیه باید مشارکت خود در نهادهای بین المللی را افزایش دهد، بنیانگزار و رهبر نهادهای منطقه ای باشد و در پیکره های مدیریتی نقش داشته باشد.^[viii]

واژگان کلیدی:سند چشم انداز ۲۰۲۳ ترکیه،سند چشم انداز ترکیه ، سند چشم انداز ۲۰۲۳، دولت ترکیه

پی نوشت ها

[i].مجمع تشخیص مصلحت نظام مرکز تحقیقات استراتژیک: چشم انداز استراتژیک ترکیه کد گزارش: ۱۱ ۸۷ ۰۴۱تهیه کننده: دکتر حمیدرضا برادران شرکاءگروه پژوهشی اقتصادی آبان ۸۷، ص۳

[ii].مجمع تشخیص مصلحت نظام مرکز تحقیقات استراتژیک: شاخصهای اصلی و جایگاه جهانی ترکیه درسال ۲۰۲۳ میلادی کدگزارش۵ ۸۶ ۱ ۰۴ تهیه کننده: دکتر حمیدرضا برادران شرکاءگروه پژوهشی اقتصادی شهریور۸۶،ص ۸

[iii]. T.C. CUMHURBAŞKANLIĞI HİMAYESİNDE, Türkiye’nin Stratejik Vizyonu 2023 Projesi ( 2008 – 2023, Türkiye ),s.1

[iv]. Ferhat Arslan: The Tourism Policy of European Union and an evaluation about tourism strategy 2023 of Turket, The Journal of International Social Research Cilt: 7 Sayı: ۳۱ Volume: 7 Issue: 31,s.12

[v]. T.C. CUMHURBAŞKANLIĞI HİMAYESİNDE, Türkiye’nin Stratejik Vizyonu 2023 Projesi ( 2008 – 2023, Türkiye ),s.5

[vi]. Republic of Turkey Prime Ministry, Investment Support and Promotion Agency of Turkey: Turkey Vision 2023,pp.32-33

[vii].مجمع تشخیص مصلحت نظام مرکز تحقیقات استراتژیک: شاخصهای اصلی و جایگاه جهانی ترکیه درسال ۲۰۲۳ میلادی کدگزارش۵ ۸۶ ۱ ۰۴ تهیه کننده: دکتر حمیدرضا برادران شرکاءگروه پژوهشی اقتصادی شهریور۸۶، ص ۲۱

[viii]. Republic of Turkey Prime Ministry, Investment Support and Promotion Agency of Turkey: Turkey Vision 2023,p.18

The post ترکیه و سند چشم انداز ۲۰۲۳ appeared first on مرکز بین المللی مطالعات صلح.