مرکز بین المللی مطالعات صلح-IPSC
در دوران شوروی سابق و از سال ۱۹۶۷ به بعد ناوگروه دریایی شوروی متشکل از ۳۰ تا ۵۰ ناو و کشتی در مصر حضور داشت. اما در ۱۹۷۲، یک سال قبل از جنگ اکتبر ۷۳، انورسادات در چارچوب استراتژی نزدیک شدن به غرب، ۱۷ هزار مستشار روسی را ظرف یک هفته از مصر اخراج کرد.قبل از آن در ۱۵ ماه مه ۱۹۷۱، وی چهره های نیرومند طرفدار شوروی و در راس آنها، علی صبری، نایب رئیس جمهوری و شعراوی جمعه، وزیر کشور را بازداشت کرده بود. در ادامه حضور روسیه در منطقه خاورمیانه پس از فروپاشی شوروی در اوایل دهه ۱۹۹۰ میلادی کمرنگ شد. در این حال در چند ماه گذشته اخبار و گزارش های متعددی از افزایش روابط روسیه و مصر به گوش رسیده و اخیرا نیز دو وزیر دفاع و خارجه روسیه از قاهره دیدن کردند. در همین راستا برای بررسی بیشتر چگونگی حضور، علل افزایش توجه و همچنین آینده حضور روسیه در مصر گفتگویی با سید هادی سید افقهی کارشناس مسائل مصر داشته ایم:
واژگان کلیدی: روسیه و حضور نظامی در مصر، بسترها آغاز روابط مصر با روسیه، چالش های آغاز روابط مصر با روسیه ، حضور نظامی روسیه در مصر، آینده توازن روسیه در مصر با امریکا، افزایش حضور نظامی روسیه در مصر روسیه
مرکز بین المللی مطالعات صلح: گذشته روابط مصر و روسیه چگونه است؟
با نگاهی گذرا به روابط مصر و روسیه از آغاز روی کار آمدن افسران آزاد، انقلاب عبدالناصر و سرنگونی نظام سلطنتی مصر به این امر پی خواهیم برد که طبیعی بود که ناصر با وجود گرایشهایی ناسیونالیستی و تا حدودی سوسیالیستی یا سویالیست بومی شده روابط خوبی با بلوک شرق و شوروی آن دوران نسبت به بلوک غرب داشته باشد. اما متاسفانه در جنگ ۱۹۶۷ روسها اگر چه در مواضع بین المللی خود حمایت هایی سیاسی و معنوی از مصر انجام دادند، اما حمایت های سیاسی که امریکا از رژیم صهیونیستی کرد شوروی از مصر انجام نداد و روسها آنگونه که باید و شاید از ناصر حمایت نکردند. به مرور زمان بعد از مرگ ناصر گر چه در سال ۱۹۷۳ جنگ اعراب به رهبری مصر و سوریه با رژیم صهیونیستی در گرفت اما باز روس ها حمایتهای لجستیکی و نظامی لازمی را انجام ندادند. لذا بعد از پایان جنگ قطب نمای رویکرد مصر کم کم به سمت غرب و امریکا سوق یافت و با تشویق های امریکا خروجی آن مذاکره با اسرائیل و قرارداد ننگین کمپ دیوید بود. پس از آن سادات توسط شهید خالد اسلامبولی اعدام انقلابی شد. بنابراین نقط عطف دیگر روابط مصر و روسیه بعد از مرگ ناصر در دوران سادات شکل گرفت. از دوران ۱۹۷۳ و وقتی سادت از پا درآمد حسنی مبارک کاملا به سمت امریکا و غرب رفت و ملتزم به کمپ دیوید و ادامه روابط با رژیم صهونیست گردید. در دوران اخیر هم بعد از تحولات اخیر ۲۵ ژانویه ۲۰۱۱ و در دوران اخوان آنها در پشت پرده و یا بدون حفظ ظاهر با امریکایی ها تفاهم کاملی داشتتند و هیچ مشکلی هم با رژیم صهیونیستی نداشتند. یعنی همچون تعهدات حسنی مبارک نسبت به کمپ دیوید و حفظ رابطه گرم و صمیمی با امریکا و غرب اخوان هم این رابطه را حفظ کردند و شعار مرگ بر امریکا را فراموش و دل به امریکا دادند و نسبت به قضیه فلسطین بی مهری ورزدیدند.
مرکز بین المللی مطالعات صلح: در شرایط کنونی دولت کنونی مصر تا چه میزانی به گسترش روابط با روسیه توجه دارد؟
اینکه سرنگونی مرسی کودتا یا حرکت دمکراتیک و انقلاب بود دو دیدگاه وجود دارد. از یک سو دیدگاهی وجود دارد که دمکراسی مردم با حضور سی میلیونی بر دمکراسی صندوق مرسی پیروز شد و اخوان سرنگون شد و دیدگاه دیگری وجود دارد که ارتش دخالت و مرسی را سرنگون کرد. در این بین در ماه های گذشته بعد از ۳۰ ژوئن و برآمدن حکومت موقت عدلی منصور و عبدالفتاح سیسی فرمانده کل قوای مصر این حرکت هر چند متهم به کودتایی امریکایی و اسرائیلی شد، اما به مرور زمان مشخص شد که حکومت موقت کنونی از امریکا فاصله گرفته و به روسیه فدرال نزدیک شد. این امر در موضع گیری ها، تعامل های و در فعالیت های دیپلماسی عملی آنها وجود داشت.
هم اکنون مصری ها نگاه خاصی به روسیه دارند و تعامل ها بسیار جدی تر شده است. حمایت هایی که روسها از حکومت فعلی عدلی منصور و سیسی و حکومت موقت داشته و اعلام همکاری و هر گونه کمک متغیرهایی نیست که به سادگی از کنار آن گذشت. بنابراین ممکن است حکومت فعلی عدلی منصور و سیسی را نقد کنیم، اما حداقل آنها خواهان برقراری نوعی تعامل و تعادل با کشورهای بزرگ دنیا هستند و این نظر برای هر امریکایی ها، اتحادیه اروپا دردناک و نگران کننده است. در این حال موضع رژیم صهیونیستی هم در هاله ای از ابهام هست. در واقع دولت جدید مصر هر چند گفته است به کمپ دیوید متعهد و روابط با اسرائیل را حفظ میکند، اما نشانه هایی چون رویکرد جدید و سفر آقای لاوروف و وزیر دفاع روسیه، استقبال گرم مصری ها و همزمان با آن نیز حضور ناوچه ای روسی در سواحل اسکندریه نمایانگر حرکتی عادی و یا فعال سازی دیپلماسی عادی نیست . چرا که این امر نشانه هایی از تغییر رویکرد جدی در حاکمیت مصر را نشان میدهد که خبر از تعادل در بین کشورهای بزرگ و حرکت اندک اندک مصر به دوران قبلی خود و فعل و انفعال های منطقه ای و بین العربی و بین المللی است.
مرکز بین المللی مطالعات صلح: بسترها و عوامل مناسب در جهت افزایش روابط مصر و روسیه در چیست؟
مهمترین متغیر برای حکومت کنونی مصر نیروهای مسلح است نظامیان در قدرت کنونی مصر بر این نظرند که این موضوع بسیار حساس است . نخستین اقدامی که عکس العمل ضد اخوان مصری ها توسط امریکا قطع کمک های بلاعوض یک و نیم میلیاردلاری و سالیانه ایالات متحده امریکا به ارتش مصر است. ارتش مصر اکنون دچار مشکلات است و برای بازسازی و تامین قطعات هواپیماهای اف چهارده، اف ۵ و اف ۴ این کشور نیاز به قطعات دارد. مصر هم تولید کننده این قطعات نیست. لذا مصر به دنبال تامین این قطعات برای خود است. در این حال مهمترین موضوعی که در روابط مصر و روسیه مطرح است موضوع نظامی است. گذشته از این ماشین نظامی مصر قبلا رویکردی روسی داشت و هنوز بخشی از ساز و برگ نظامی مصر روسی است، لذا مصر هم می خواهد بخش روسی ارتش خود را بازسازی کند و هم اینکه هواپیماهای روسی چون سوخو خریداری کند و اندک اندک جایگزین اف ۴ ،اف ۵ و اف ۱۴ کند. بنابراین ورود وزیر دفاع روسیه به مصر معنی دار است و در همین راستا نیز نبیل فهمی هم اشاره کرد که در پی خرید ۲ میلیارد دلاری تسلیحاتی است. در واقع مصر اکنون در حال اضطرار است و هر آن ممکن است مورد حمله رژم صهیونیستی قرار گیرد و یا با حمله تروریست های داخلی، وهابی ها و سلفی هایی داخلی روبرو باشد. لذا مساله تامین نیاز نظامی در درجه نخست برای مصر اهمیت دارد. در درجه دوم دوم نیز موضوع سرمایه گذاری روسیه در مصر مورد توجه است و حتی گسترش فعالیت های اقتصادی، تجاری و فرهنگی در مصر هم مورد نظر است. حتی قبل از سفر لاوروف به قاهره در سه هفته پیش هیئتی بسیار بزرگ شامل دانشگاهیان، هنرمندان، نویسندگان، ناشران مصری و.. از مسکو دیدار داشتند. این امر بیانگر توجه مصر به احیا روابط با روسیه است. یعنی جدا از مساله نظامی و مبادلات بازرگانی احتمال جلب توریسم هم مد نظر است. چرا که روسها توجهی جدی به پتانسیلهای مصر دارند. در واقع در مقایسه با کشورهای دیگری که برای حضور در مصر مسابقه انجام میدهند این سه فاکتور می تواند برای مصری ها قابل تامل باشد.
مرکز بین المللی مطالعات صلح: موانع و چالشهای افزایش روابط همه جانبه مصر و روسیه چیست؟
یکی از مهمترین برگ های برنده در دست امریکا موضوع سلاح است و یکی از مهمترین مواضع و چالش های فراروی گسترش روابط روسیه با مصری ها موضع پول و نقدینگی است. اکنون وضع نقدینگی مصر و وضع خزانه مصر به شدت بحرانی شده است. در این حال کشورهایی چون عربستان سعودی و حتی قطر پیشنهادهایی مالی به مصر داده اند. مصری ها اکنون نسبت به موضع قطر و رویکرد الجزیره نگران هستند. در این حال اهرم سلاح و فناروی نظامی و فشار بین المللی که مصری ها در حالی است که مصر طاقت تحمل فشار را ندارد که نوعی چالش است. همچنین دلارهای نفتی وسوسه انگیز عربستان، کویت، امارات و بحرین هم میتواند وسوسه انگیز باشد. چنانچه بندر بن سلطان در ملاقات با پوتین تلاش کرد جلو حمایت روسیه از سوریه را با پول هنگفتی( شنیده ها تا ۲۳۰ میلیارد دلار را هم اشاره کرده است)بگیرد اکنون هم ممکن است همین پول نه به این حجم به مصری ها داده شود. در این بین با وضع اقتصاد نابسامان مصر ، تحریک امریکا و رژیم صهیونیستی، عربستان سعودی و کشورهای خلیح فارسی ممکن است مصر تطمیع گردد و به سوی روسیه نرود.
گفتگو از: فرزاد رمضانی بونش